Πηγή: Κώστας Βαξεβάνης – Documento

Τα στερεότυπα στις λέξεις δηµιουργούν στερεότυπα στο µυαλό. Ενας φίλος µας, που τον αποκαλούµε στην παρέα «βλάκα», κινδυνεύει να αντιµετωπίζεται ως βλάκας, ακόµη και αν δεν είναι. Οι άνθρωποι δεν απολογούνται µόνο στη λογική, αλλά και σε όσα ασυνείδητα δηµιουργούν για να ικανοποιήσουν όσα έχουν προαποφασίσει. Ζούµε σε µια εποχή που η πρόσβαση στην πληροφορία, η ελεύθερη διακίνηση των απόψεων και η γνώση της Ιστορίας δηµιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε να απέχουµε όλο και περισσότερο από τα σχήµατα αναζητώντας την ουσία. ∆εν «τελειοποιείται» ο άνθρωπος µέσω κάποιου αυτοµατισµού, απλώς είναι σε πλεονεκτική θέση συγκριτικά µε τους προγόνους του. Τα έχει όλα µπροστά του, µπορεί να κρίνει ο ίδιος αντί να γίνεται όµηρος στερεοτύπων, δοξασιών ή αντιεπιστηµονικών απόψεων. Οχι, ο άνθρωπος γνωρίζει ότι δεν κινδυνεύει από µια µαύρη γάτα στον δρόµο, κινδυνεύει όµως πάντα από την ανοησία.

Ωστόσο η πληροφορία ποτέ δεν λειτουργεί σε ουδέτερη περιοχή. Εχει ερµηνείες, επιδέχεται στρέβλωση και υπάρχουν αρκετοί που είναι έτοιµοι να την κάνουν εργαλείο µόνο και µόνο για να εξυπηρετήσουν όχι µια συνωµοσιολογική λειτουργία, αλλά ένα προσωπικό σύµπλεγµα. ∆υστυχώς σήµερα δηµιουργούνται διάφορα στερεότυπα, στο όνοµα αυτής ακριβώς της αντιµετώπισης των στερεοτύπων. Αποτελεί τραγική ειρωνεία µάλιστα οι άνθρωποι που θεωρητικά δίνουν µάχη για να µη χαρακτηρίζεται κάποιος µε βάση τα σωµατικά ή τα φυλετικά του χαρακτηριστικά να είναι έτοιµοι να χαρακτηρίσουν κάποιον µε σκληρά και άδικα επίθετα για την άποψή του. Οι χαρακτηρισµοί ως όπλο, αλλά στο όνοµα του καλού.

Την προηγούµενη εβδοµάδα ο σκιτσογράφος Αρκάς σε ένα σκίτσο του εµφάνιζε οµοιόµορφες γυναίκες εξαιτίας αισθητικών επεµβάσεων, γράφοντας «δεν είσαστε όµορφες, είσαστε οµοιόµορφες». Εναντίον του Αρκά εξαπολύθηκε µια σκληρή επίθεση στην οποία τον αποκαλούσαν σεξιστή και πατριαρχικό (δύο χαρακτηρισµοί που είναι σε πρόχειρη χρήση πλέον και πάνε µε όλα σαν την κόκα κόλα). Γράφτηκαν µερικές δεκάδες άρθρα για να διαβεβαιώσουν ότι ο σκιτσογράφος κρίνει και απαξιώνει τις επιλογές των γυναικών πάνω στο ίδιο τους το σώµα. Πως η άποψη που εκφράζει είναι απότοκο της µαύρης πατριαρχίας και πως καµιά γυναίκα δεν χάνει την ατοµικότητά της επειδή κάνει botox, επέµβαση ή χρήση υαλουρονικού. Κάποιοι αρθρογράφοι πάνε ακόµη πιο κάτω, λέγοντας πως αυτό το σκίτσο βάζει ακόµη ένα λιθαράκι σε µια ρητορική που θεωρεί τις γυναίκες αντικείµενα που προορίζονται να ευχαριστήσουν το µάτι.

Νοµίζω ότι η άποψή µου για τον Αρκά εδώ και χρόνια είναι γνωστή. Ο γνωστός σκιτσογράφος (αν είναι πραγµατικά ο δηµιουργός όσων εµφανίζονται ως έργα του) έχει θέσει τον εαυτό του στην υπηρεσία των πιο συστηµικών αντιλήψεων, στο πλευρό και όχι απέναντι στην εξουσία. Θεωρώ όµως ότι ο Αρκάς έχει δικαίωµα να εκφράζει άποψη µε τα σκίτσα του. Σε ό,τι αφορά το συγκεκριµένο σκίτσο, θα αποφύγω την ευκολία των χαρακτηρισµών που κάνουν οι ειδικοί περί του σεξισµού και της πατριαρχίας και θα προκαλέσω αν θέλετε µε την ουσία.

Καταρχάς είναι το σκίτσο σεξιστικό; Σεξισµός είναι οι προκαταλήψεις, η υποτίµηση και η άνιση µεταχείριση που γίνεται µε βάση το φύλο. Αφορούν την πεποίθηση ότι ένα φύλο είναι ανώτερο από άλλο ή ότι υπάρχουν συµπεριφορές επειδή ακριβώς µιλάµε για το συγκεκριµένο φύλο. Ο Αρκάς δεν παριστάνει ως αιτία του φαινοµένου της οµοιοµορφίας το γεγονός ότι πρόκειται για γυναίκες, αλλά απλώς κριτικάρει ένα φαινόµενο που εµφανίζεται έντονα σε γυναίκες.

Κάθε άνθρωπος έχει δικαίωµα να κάνει επεµβάσεις στο σώµα του, να ορίζει τα αισθητικά του πρότυπα και αναµφίβολα, ως προσωπικότητα, αποτελείται από ένα σύνολο στοιχείων που τον προσδιορίζουν. Παρ’ όλα αυτά οι επιλογές µας δεν αιωρούνται στο σύµπαν και το κενό ως ενδεχόµενα. Υπάρχουν αιτίες που τις δηµιούργησαν και είναι δηλωτικές και των κοινωνικών αλλά και των προσωπικών αντιλήψεων. Σε κάθε περίπτωση µπορούν να κριθούν, όχι εν είδει κουτσοµπολιού αλλά και βαθιάς πολιτικής άποψης. Ο εργαζόµενος των 800 ευρώ, ο οποίος φυτοζωεί αλλά τρέχει να αγοράσει ό,τι προτείνουν η διαφήµιση και ο καταναλωτισµός, προφανώς έχει προτεραιότητες που δηλώνουν τον µηχανισµό µε τον οποίο λειτουργεί. Προφανώς η συµπεριφορά του εξηγείται ως συµπεριφορά «θύµατος των καπιταλιστικών προτύπων», αλλά από την άλλη όλοι όσοι παίρνουν 800 ευρώ δεν έχουν την ίδια συµπεριφορά ή την ίδια προτεραιότητα ζωής.

Συγχωρήστε µε, αλλά η οµοιοµορφία των ανθρώπων (εν προκειµένω των γυναικών) που εµφανίζεται ως καταναλωτική απαίτηση και µέτρο επιτυχηµένης ύπαρξης αποτελεί τον τρόπο µε τον οποίο ο νεοφιλελευθερισµός (ως πιο βάρβαρη µορφή του καπιταλισµού) επικρατεί και αλώνει τον άνθρωπο. Τον µετατρέπει από πολίτη σε καταναλωτή, σε πελάτη και τελικώς σε άβουλο εξαρτηµένο άνθρωπο που έχει παραδοθεί και περιµένει την επόµενη διαφήµιση-τάση για να ολοκληρωθεί, παραβλέποντας ποιο είναι το πρόβληµα της ζωής του και πλέον και της ψυχής του. Γιατί ο νεοφιλελευθερισµός παράγει το ανικανοποίητο και τη δυστυχία, έναντι των οποίων θα πουλήσει την απολεσθείσα εξαιτίας του ευτυχία.

Το να κρίνεις αυτή τη βολική καπιταλιστική µανιέρα, που περιβάλλεται δήθεν από το άλλοθι δικαιωµάτων, δεν είναι ούτε αδιακρισία ούτε σεξισµός. Είναι η συνειδητοποίηση ότι τα προβλήµατα παράγονται και αναπαράγονται και έχουν αιτίες οι οποίες δεν ακυρώνονται αν είσαι in ή alert ώστε να υποταχθείς στην ισοπεδωτική οµογενοποίηση. Εχει λίγη σηµασία αν είναι αισθητική ή εσωτερική, αλλά η αισθητική είναι εµφανής.

Τον 16ο αιώνα οι γυναίκες ήταν υποχρεωµένες να υπακούν σε βάναυσα αισθητικά κριτήρια που περιλάµβαναν από τον απάνθρωπο κορσέ έως τη βαφή µε επικίνδυνη δηλητηριώδη µπελαντόνα. Η αποµάκρυνση από αυτά τα στερεότυπα και πρότυπα σήµερα θεωρείται απελευθέρωση της γυναίκας. Οποιος σήµερα αναλύσει τις συνήθειες εκείνης της εποχής θα αναφερθεί στις πατριαρχικές αντιλήψεις που ήθελαν τη γυναίκα άβουλη και αντικείµενο. Στην οµοιοµορφία στην οποία αναφέρεται ο Αρκάς δεν υπάρχει πατριαρχία, δεν υπάρχει επιβολή αντίληψης από τον άντρα, αλλά αυτόβουλη παράδοση σε πρότυπα που θεωρούνται επιλογές αλλά δεν είναι. Παρ’ όλα αυτά, το να κριτικάρει κάποιος το φαινόµενο χαρακτηρίζεται σεξισµός και πατριαρχία.

Από την έναρξη του πολέµου στο Ιράν, έχουν γίνει χιλιάδες αναφορές στις καταπιεσµένες γυναίκες που είναι αναγκασµένες να φοράνε χιτζάµπ. Το χιτζάµπ, όπως και η µπούργκα στο Αφγανιστάν, αποτελεί µια συνήθεια που δεν είναι επιλογή του καθεστώτος και µόνο, αλλά θεωρείται θρησκευτική αναγκαιότητα. Το ίδιο ίσχυε πριν από δεκαετίες στην Ελλάδα µε το µαντίλι. Το καθεστώς στο Αφγανιστάν έπεσε, αλλά η µπούργκα µένει.

Εµείς, οι άνθρωποι της ∆ύσης, καταγγέλλουµε την απάνθρωπη και επιβεβληµένη υποταγή της γυναίκας σε πρότυπα που φαντάζουν και είναι βάρβαρα. Αλλά την ίδια ώρα η δυτική οµοιοµορφία που επιβάλλει συµπεριφορές, αισθητικά πρότυπα και κάθε λογής εξευγενισµένες µπούργκες είναι πολιτισµός. ∆εν υπάρχει καµία απειλή όπλου. Ο πολίτης –και ιδιαίτερα η γυναίκα– πυροβολείται κάθε µέρα από το πρότυπο.

Η άποψη ότι αυτό που συµβαίνει είναι µια κοινωνική λειτουργία δεν αφορά την ευθύνη καθενός και κάθε κρίση για τον κίνδυνο στον οποίο βρισκόµαστε είναι σεξισµός βολεύει µια χαρά τους καταπιεστές. Πιστέψτε µε, δεν είναι οι άντρες ούτε υπάρχει αντίθεση γυναίκα και άντρα. Είναι εξίσου θύµατα και οι δύο, και πλέον, όπως ο νεοφιλελευθερισµός έχει αλώσει το «όλον» του ανθρώπου και όχι µόνο την εργασία του, και πελάτες του ψυχιάτρου.