Του Γιώργου Κ. Καββαδία

Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις αποτελούν διαχρονικά πεδίο βερμπαλιστικών διακηρύξεων και υποκριτικών δηλώσεων. Όχι μόνο από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, αλλά σχεδόν από το σύνολο του πολιτικού συστήματος. Κάθε χρόνο επαναλαμβάνεται το ίδιο τελετουργικό: ευχές, παραινέσεις, λόγια συμπαράστασης και διαβεβαιώσεις ότι οι εξετάσεις δεν καθορίζουν τη ζωή των νέων ανθρώπων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι φετινές δηλώσεις του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη: «Οι Πανελλαδικές είναι ένας σημαντικός σταθμός, όχι ο μοναδικός. Κανένα αποτέλεσμα δεν μπορεί να μετρήσει την αξία, τις δυνατότητες ή την πορεία ενός νέου ανθρώπου». Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και το μήνυμα της υπουργού Παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη, η οποία υποστήριξε ότι «ένας βαθμός δεν μπορεί να αποτυπώσει την αξία σας ως ανθρώπων, τη δύναμη του χαρακτήρα σας ή τα ταλέντα σας».
Πράγματι, κανένας βαθμός δεν μπορεί να μετρήσει την ανθρώπινη αξία.

Το ερώτημα, όμως, είναι άλλο: αν οι εξετάσεις δεν καθορίζουν τη ζωή των νέων, γιατί ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα οργανώνεται γύρω από αυτές; Γιατί χιλιάδες οικογένειες εξαντλούνται οικονομικά και ψυχολογικά σε έναν πολύχρονο αγώνα προετοιμασίας; Και γιατί η επιτυχία ή η αποτυχία στις Πανελλαδικές εξακολουθεί να παρουσιάζεται ως το σημαντικότερο διαβατήριο κοινωνικής ανέλιξης;

Η «ιερή αγελάδα» των εξετάσεων

Η αλήθεια είναι ότι η «ιερή αγελάδα» των Πανελλαδικών, την οποία λατρεύουν τα κοινοβουλευτικά κόμματα παρά τις επιμέρους διαφορές τους, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ένας δήθεν ουδέτερος και αξιοκρατικός θεσμός. Η αντίληψη αυτή αναπαράγεται συστηματικά από τα μέσα ενημέρωσης και διαχέεται σε ολόκληρη την κοινωνία.

Ωστόσο, οι Πανελλαδικές δεν είναι ούτε κοινωνικά ουδέτερες ούτε υπερταξικές. Πρόκειται για έναν θεσμό βαθιά ψυχοφθόρο και πνευματικά ασφυκτικό, ο οποίος μετατρέπει τις κοινωνικές ανισότητες σε εκπαιδευτικές ανισότητες και τις εκπαιδευτικές ανισότητες σε κοινωνικό αποκλεισμό.

Ακόμη πιο παράδοξο είναι το γεγονός ότι η υπεράσπιση αυτού του μοντέλου δεν περιορίζεται στα αστικά κόμματα. Συχνά υιοθετείται και από πολιτικές δυνάμεις που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστερές. Όμως η Αριστερά δεν μπορεί να εξαντλείται στην υπεράσπιση της τυπικής αδιαβλητότητας των εξετάσεων, όταν το ίδιο το σύστημα επιλογής είναι κοινωνικά μεροληπτικό.

Μηχανισμός ταξικής επιλογής

Πίσω από τον μύθο των «ίσων ευκαιριών» βρίσκεται η πραγματικότητα του κλειστού αριθμού εισακτέων. Όσο διατηρείται το numerus clausus, οι εξετάσεις θα λειτουργούν ως μηχανισμός ταξικής επιλογής, ευνοώντας όσους διαθέτουν περισσότερους οικονομικούς, κοινωνικούς και μορφωτικούς πόρους.
Τα ίδια τα στοιχεία του Υπουργείου Παιδείας είναι αποκαλυπτικά. Το 2025 αποκλείστηκαν περίπου 33.700 υποψήφιοι από την τριτοβάθμια εκπαίδευση, σχεδόν ένας στους τρεις. Το 2024 οι αποκλεισμένοι πλησίασαν τις 40.000.

Πίσω από αυτούς τους αριθμούς δεν κρύβονται «αποτυχίες». Κρύβονται χιλιάδες νέοι άνθρωποι που καλούνται να επωμιστούν ατομικά το βάρος μιας αποτυχίας η οποία είναι πρωτίστως κοινωνική και πολιτική. Η περίφημη «δικαίωση των κόπων» αφορά μόνο ένα μέρος των υποψηφίων. Για τους υπόλοιπους, ιδιαίτερα για όσους προέρχονται από τα πιο αδύναμα κοινωνικά στρώματα, οι κόποι συχνά συντρίβονται πάνω στους ταξικούς φραγμούς του εκπαιδευτικού συστήματος.

Το «Εθνικό Απολυτήριο» και οι τριπλές Πανελλαδικές

Την ίδια στιγμή που η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας εμφανίζεται να αμφισβητεί τον εξετασιοκεντρικό χαρακτήρα του συστήματος, προωθεί σχεδιασμούς που οδηγούν στην περαιτέρω ενίσχυσή του.

Το λεγόμενο «Εθνικό Απολυτήριο» δεν προμηνύει λιγότερες εξετάσεις αλλά περισσότερες. Στην πραγματικότητα σηματοδοτεί τη γενίκευση των πανελλαδικού τύπου δοκιμασιών σε όλες τις τάξεις του Λυκείου, μετατρέποντας τη σχολική ζωή σε μια αδιάκοπη εξεταστική διαδικασία.

Σε συνδυασμό με την Τράπεζα Θεμάτων και την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής, διαμορφώνεται ένα σχολείο πολλαπλών φραγμών και διαδοχικών αποκλεισμών. Ένα σχολείο που διευρύνει τις μορφωτικές ανισότητες, ενισχύει την ταξική διαφοροποίηση και προσαρμόζεται ολοένα περισσότερο στις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Το ζητούμενο δεν είναι η ολόπλευρη μόρφωση των νέων, αλλά η παραγωγή ευέλικτου, φθηνού και πειθαρχημένου εργατικού δυναμικού, εφοδιασμένου με τις δεξιότητες που απαιτεί η αγορά.

«…Η ζωή ανοίγει περισσότερους δρόμους»

Ο πρωθυπουργός και η υπουργός Παιδείας διαβεβαιώνουν τους νέους ότι «η ζωή ανοίγει περισσότερους δρόμους». Πρόκειται για μια φράση που ακούγεται παρηγορητική, αλλά χάνει μεγάλο μέρος της αξίας της όταν συγκρούεται με την κοινωνική πραγματικότητα που βιώνει η πλειοψηφία των νέων ανθρώπων.

Σύμφωνα με την έρευνα του Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή με τίτλο «Οικονομική Δικαιοσύνη», το 81,9% των πολιτών θεωρεί ότι ο παραγόμενος πλούτος κατανέμεται άδικα, ενώ το 82,2% πιστεύει ότι οι κυβερνητικές πολιτικές ευνοούν κυρίως τις μεγάλες επιχειρήσεις.

Παράλληλα, το 80,4% χαρακτηρίζει την Ελλάδα άδικη χώρα, ενώ το 84% εκτιμά ότι οι κοινωνικές και οικονομικές αδικίες είναι εντονότερες από ό,τι στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία που αφορούν την εργασία. Μόλις το 36,7% των εργαζομένων θεωρεί ότι αμείβεται δίκαια για τη δουλειά που προσφέρει, ενώ σχεδόν δύο στους τρεις δηλώνουν ότι οι απολαβές τους είναι ελάχιστα ή καθόλου δίκαιες.

Όταν οι νέοι καλούνται να ενηλικιωθούν μέσα σε μια κοινωνία χαμηλών μισθών, ακριβής στέγης, εργασιακής ανασφάλειας και περιορισμένων προοπτικών, οι «πολλοί δρόμοι» που επικαλείται η πολιτική ηγεσία δεν είναι ίδιοι για όλους. Άλλοι ξεκινούν τη διαδρομή τους με προνόμια και στήριξη, ενώ άλλοι με εμπόδια που μοιάζουν ανυπέρβλητα.

Δουλεύουν περισσότερο, αμείβονται λιγότερο

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο αποκαλυπτική αν εξετάσει κανείς τα στοιχεία της Eurostat για τους μισθούς και τον χρόνο εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ελλάδα εμφανίζεται προτελευταία στην αγοραστική δύναμη των μισθών, μαζί με τη Βουλγαρία, και κάτω από χώρες που μέχρι πριν λίγα χρόνια παρουσιάζονταν ως οι «φτωχοί συγγενείς» της Ευρώπης. Ο μέσος καθαρός μηνιαίος μισθός στην Ελλάδα υπολογίζεται στα 1.180 ευρώ, όταν ο μέσος όρος της Ε.Ε. φτάνει τα 2.281 ευρώ.
Ακόμα πιο αποκαλυπτικό είναι το στοιχείο της αγοραστικής δύναμης. Με δείκτη 68, η Ελλάδα βρίσκεται 32% κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και πολύ πίσω από χώρες όπως η Σλοβενία, η Τσεχία, η Εσθονία, η Λιθουανία, η Πολωνία και η Πορτογαλία. Ενώ η παραγωγικότητα της εργασίας αυξάνεται, ενώ τα κέρδη των τραπεζών σπάνε το ένα ρεκόρ μετά το άλλο, ενώ οι εισηγμένες εταιρείες μοιράζουν εκατοντάδες εκατομμύρια σε μερίσματα, οι εργαζόμενοι βλέπουν το εισόδημά τους να εξανεμίζεται από την ακρίβεια, τα ενοίκια, την ενέργεια και τη φοροληστεία.

Τον υψηλότερο μέσο όρο εβδομαδιαίου χρόνου εργασίας στην ΕΕ καταγράφουν οι εργαζόμενοι στην Ελλάδα, κατά σχεδόν 4 μονάδες, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2025. Και μάλιστα, πριν καν εφαρμοστεί ο νέος εργασιακός νόμος για το 13ωρο στις αρχές του 2026, που δίνει μεγαλύτερη ευελιξία στις επιχειρήσεις και στην πράξη φέρνει τους εργαζομένους αντιμέτωπους με ακόμα μεγαλύτερη διεύρυνση ωραρίου. Η Ελλάδα, και το 2025, παρέμεινε η χώρα της οποίας οι εργαζόμενοι δουλεύουν τις περισσότερες ώρες την εβδομάδα στην ΕΕ, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσίευσε η Eurostat την περασμένη Τετάρτη. H μέση πραγματική εβδομαδιαία εργασία στην Ελλάδα, συνυπολογίζοντας την πλήρη και τη μερική απασχόληση, διαμορφώθηκε στις 39,6 ώρες, με τη Βουλγαρία και την Πολωνία να ακολουθούν με 38,7 ώρες εργασίας την εβδομάδα και τη Λιθουανία με 38,4.

Πρόκειται για μια πραγματικότητα που αποκαλύπτει τις αντιφάσεις του κυρίαρχου αφηγήματος περί «ανάπτυξης». Ενώ η παραγωγικότητα αυξάνεται, οι τράπεζες καταγράφουν διαδοχικά ρεκόρ κερδοφορίας και οι μεγάλες επιχειρήσεις μοιράζουν γενναία μερίσματα στους μετόχους τους, η μεγάλη πλειονότητα των εργαζομένων δυσκολεύεται να καλύψει βασικές ανάγκες. Αυτή είναι η κοινωνία στην οποία καλούνται να ενταχθούν οι σημερινοί υποψήφιοι των Πανελλαδικών Εξετάσεων.

Η σκιά δύο τραγικών απωλειών

Οι φετινές εξετάσεις διεξάγονται κάτω από τη βαριά σκιά της τραγικής απώλειας δύο δεκαεπτάχρονων μαθητριών, δύο 17χρονων κοριτσιών που με τρόπο τραγικό και επώδυνο κατήγγειλαν το εκμεταλλευτικό και απάνθρωπο σύστημα που ζούμε. Όπως εύστοχα επισημαίνει η Αρετή Σπαχή στο άρθρο της «Δεν ήταν απλώς αυτοκτονία»: «Είναι το κεφαλαιοκρατικό εκμεταλλευτικό κοινωνικό σύστημα, που στεγνώνει συναισθηματικά τον άνθρωπο, τον αφυδατώνει ψυχικά, τον τελματώνει ηθικά και τον στενεύει πνευματικά, με στόχο να επιδοθεί στην τυποποιημένη παραγωγή προϊόντων που νοηματοδοτούνται και αποκτούν αξία μόνο ως εμπορεύματα, αλλά και συγχρόνως να μετατραπεί και ο ίδιος σε… «εμπόρευμα» που θα αποκτά κύρος, δύναμη και αναγνώριση, ανάλογα με την κερδοφορία του ή ανάλογα με τη συμμετοχή του στους στόχους της κερδοφορίας των αφεντάδων της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Άρρηκτα δεμένο με αυτούς τους στόχους της ανταγωνιστικής δόμησης των διανθρώπινων σχέσεων, της διάσπασης του συλλογικού ιστού και της διεκδίκησης του «ατομικού παραδείσου» είναι το εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο αντανακλά και προβάλλει τις ιδεολογικές και πολιτικές αρχές του εκμεταλλευτικού κεφαλαιοκρατικού συστήματος.»

Ζητείται ελπίς!

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η ελπίδα δεν αποτελεί πολυτέλεια. Αποτελεί αναγκαιότητα. Όχι, όμως, η ελπίδα της παθητικής αναμονής. Όχι η προσδοκία ότι κάποιος άλλος θα λύσει τα προβλήματα που γεννά ένα άδικο κοινωνικό σύστημα. Η ελπίδα αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνδέεται με τη συλλογική δράση, την αλληλεγγύη και τον αγώνα για κοινωνική αλλαγή.

Οι μεγάλες κοινωνικές κατακτήσεις δεν χαρίστηκαν ποτέ. Κερδήθηκαν μέσα από επίμονους και συχνά δύσκολους αγώνες ανθρώπων που αρνήθηκαν να αποδεχθούν την αδικία ως φυσικό νόμο και διεκδίκησαν έναν διαφορετικό κόσμο. Στους αγώνες για να αλλάξουμε τον κόσμο βρίσκεται η πραγματική ελπίδα. Είναι η δύναμη που κρατά τους ανθρώπους όρθιους όταν οι συσχετισμοί φαίνονται αρνητικοί, όταν οι ήττες μοιάζουν περισσότερες από τις νίκες και όταν η αδικία επιχειρεί να παρουσιαστεί ως αναπόφευκτη πραγματικότητα. Τίποτα δεν είναι προδιαγεγραμμένο και οι κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν όταν οι άνθρωποι αποφασίσουν να γίνουν οι ίδιοι πρωταγωνιστές των εξελίξεων. Για μια ανθρωποκεντρική κοινωνία με κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα!