Η διαφορά ανάμεσα στην πόλη της αρχαιότητας και του μεσαίωνα
Η πόλη αν και αυτή καθαυτή δεν «γεννιέται» τον Μεσαίωνα, ωστόσο παρουσιάζει θεμελιακές διαφορές από τις αντίστοιχες της αρχαιότητας. Τόσο δηλαδή με την πόλη-κράτος της Αθήνας και των άλλων ελληνικών πόλεων όσο και των πόλεων της ρεπουμπλικανικής και στη συνέχεια αυτοκρατορικής Ρώμης.
Στην αρχαιότητα η πόλη αποτελεί μέρος μιας αγροτικής κοινωνίας όπου η δομή, η οργάνωση και η διοίκηση της αναπτύσσεται ώστε να υπηρετήσει αυτή την κοινωνία. Δεν αναπτύσσεται ανεξάρτητα από τη θέληση της αγροτικής αριστοκρατίας , δεν την ανταγωνίζεται και πολύ περισσότερο δεν έρχεται σε σύγκρουση μαζί της. Οι ελληνικές αποικίες αποτελούν πρωτοβουλία των μητροπόλεων. Δεν έχουν ως πρωταρχικό κίνητρο την δημιουργία εμπορικών δικτύων αλλά την εύρεση των απαραίτητων εκτάσεων καλλιεργήσιμης γης.
Στην Ρώμη το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων και ο δευτερογενής τομέας αναπτύσσονται σε μεγάλο βαθμό υπό την καθοδήγηση του ρωμαϊκού κράτους. Η ύπαρξη εμπορικών συναλλαγών ικανοποιεί πρώτα και κύρια την στήριξη ενός μεγάλου κρατικού μηχανισμού που περιλαμβάνει τόσο τη ρωμαϊκή κρατική γραφειοκρατία όσο και το ρωμαϊκό στρατό.
Στον αρχαίο κόσμο οι έμποροι και οι βιοτέχνες θα παραμείνουν πάντα πολιτικά και οικονομικά στη σκιά της αγροτικής ρωμαϊκής αριστοκρατίας που δεν θα χάσει ποτέ τα ηνία μέχρι και την κατάρρευση του δυτικού ρωμαϊκού κράτους
Αντίθετα η μεσαιωνική πόλη παρουσιάζει ένα βασικό διαφοροποιειό στοιχείο που μεταβάλει εντελώς τόσο τα ίδια τα χαρακτηριστικά της, σε σχέση με τις πόλεις της αρχαιότητας όσο και το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο αναπτύσσεται.
Η νέα αστική τάξη των εμπόρων που σταδιακά θα εμφανισθεί στα κέντρα της βόρειας Ιταλίας και της Φλάνδρας δεν θα γίνει απλά και μόνο πλούσια αλλά θα διεκδικήσει με τον αγώνα της, την αυτονομία της για τη δημιουργία νέων νόμων, νέας δικαστικής εξουσίας και οικονομικής οργάνωσης και βέβαια της πολιτικής εξουσίας.
Κοινωνική διαστρωμάτωση και παραγωγή στον πρώιμο και κεντρικό μεσαίωνα
Η παρακμή της Ρώμης θα σημάνει για τη δυτική Ευρώπη μια περίοδο στασιμότητας και ανασύνταξης. Ταυτόχρονα πριν και μετά τον 5ο αιώνα έχουμε διαρκείς μετακινήσεις πληθυσμών προς τα δυτικά είτε υπό την μορφή ειρηνικών μεταναστεύσεων είτε υπό την μορφή εισβολών. Οι μεγάλες πόλεις που θα αποτελέσουν διοικητικά και εμπορικά κέντρα κατά την αρχαιότητα θα οδηγηθούν στην παρακμή παρακμάσουν ή θα σβήσουν. Η Ρώμη που τον 2ο αιώνα έχει περίπου ένα εκατομμύριο κατοίκους , στις αρχές του 5ου αιώνα θα πέσει στις πεντακόσιες χιλιάδες και τον 7ο αιώνα υπολογίζεται ότι διατηρεί μόνο είκοσι με σαράντα χιλιάδες κατοίκους.
Ο μεσαιωνικός κόσμος στα τέλη του πρώιμου μεσαίωνα αρχίζει να σταθεροποιείται καθώς οι ξένες εισβολές αντιμετωπίζονται με επιτυχία. ταυτόχρονα όμως αρχίζει να αναπτύσσεται και ένας ανταγωνισμός που αφορά τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Μια νέα ταξική διαστρωμάτωση σχηματίζεται ξεκινώντας από τον βασιλιά, την μεγαλογαιοκτήμονες/φεουδάρχες, την εκκλησία που εξάλλου αποτελεί και τον μεγαλύτερο ιδιοκτήτη γης τόσο για την περίοδο του Μεσαίωνα αλλά και της Αναγέννησης, οι βασάλοι/ιππότες, και τελικά οι αγρότες στους οποίους μπορεί κανείς να διακρίνει, ελεύθερους αγρότες και δουλοπάροικους. Οι κοινωνικοί τους ρόλοι, τα δικαιώματα τους και οι υποχρεώσεις τους οργανώνονται μέσα σε ένα πλέγμα σχέσεων υποτέλειας και εξάρτησης.
Η νέα εξουσία σε αντίθεση με της Ρώμης δεν είναι συγκεντρωτική και ενιαία. Τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα βρίσκονται σε σύγκρουση και ανταγωνισμό μεταξύ τους. Βασιλιάδες αγωνίζονται διαρκώς να διατηρήσουν ή και να αυξήσουν την ισχύ τους απέναντι στους φεουδαλικούς άρχοντες. Δούκες και κόμητες επιδιώκουν να ισχυροποιήσουν την θέση τους και να ανελιχθούν κοινωνικά. Μικροί γαιοκτήμονες αγωνίζονται διαρκώς για να μεγαλώσουν τις εκτάσεις της γης τους. Βασάλοι, ιππότες επιδιώκουν να ξεπεράσουν το παλαιό κοινωνικό τους στάτους και να εισέλθουν στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Η εκκλησία βρίσκεται συχνά σε σύγκρουση με τους Γερμανούς βασιλιάδες ενώ οι ευγενείς της Γαλλίας και της Γερμανίας άλλες φορές συμμαχούν με την εκκλησία και άλλες φορές με τους βασιλιάδες τους. Όλοι τους εκμεταλλεύονται τους αγρότες οι οποίοι βρίσκονται στον πάτο της κοινωνικής πυραμίδας.
Η γη αποτελεί λοιπόν τουλάχιστον για τον πρώιμο και τον κεντρικό μεσαίωνα το πρωταρχικό μέσο για την συσσώρευση πλούτου πρωτίστως μέσω της διμερούς εκμετάλλευσης. Οι δουλοπάροικοι δεν εξασφαλίζουν απλά την καλλιέργεια των τεράστιων εκτάσεων που κατέχουν οι μεγάλοι ιδιοκτήτες γης αλλά προσφέρουν όλη εκείνη την εργασία που συντηρεί την ισχύ των γαιοκτημόνων.
Χτίζουν κάστρα και οχυρώσεις, ασχολούνται με την υφαντουργία, την μεταλλοτεχνία, την βυρσοδεψία, εκτελούν όλες εκείνες τις απαραίτητες εργασίες προκειμένου οι πρώτες ύλες να μετατραπούν σε καταναλωτικά αγαθά. Το περιφερειακό εμπόριο αλλά κυρίως αυτό των μεγάλων αποστάσεων τους προμηθεύει μετάξι, μπαχαρικά, υφάσματα, σιτηρά, πολύτιμα μέταλλα.
Και οι αγρότες όμως, δουλοπάροικοι και ενοικιαστές, μέσα σε ένα πλαίσιο αυξημένης ασφάλειας σε σχέση με το άμεσο παρελθόν έχουν την δυνατότητα να μεγαλώσουν σταδιακά την παραγωγή τους εξασφαλίζοντας μεγαλύτερο πλεόνασμα το οποίο εν μέρει καταναλώνουν οι ίδιοι και εν μέρει διαθέτουν, σε ένα μικρότερο ποσοστό, στις τοπικές αγορές.
Αυτές οι μεταβολές όμως δεν αναιρούν την κυρίαρχη συνθήκη. Τα αγροτικά στρώματα των δουλοπάροικων ζούσαν σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας και εξαθλίωσης. Γίνονταν θύματα της εκμετάλλευσης της φεουδαλικής τάξης και της βασιλικής αυλής. Τα ποσοστά θνησιμότητας ήταν πολύ μεγάλα και η επιβίωση τους εξαρτιόταν από την ύπαρξη μιας σταθερής αγροτικής παραγωγής. Οποιαδήποτε κρίση και μείωση της παραγωγής μπορούσε να προκαλέσει λιμό αφού το ποσοστό της παραγωγής που κρατούσαν οι ίδιοι ήταν ένα ελάχιστο του συνολικού. Το μεγαλύτερο μέρος της πήγαινε στον έγγειο φόρο αλλά και σε άλλες φορολογικές υποχρεώσεις προς τον βασιλιά ή σε έκτακτες φορολογίες σε περιόδους πολέμου. Επιπρόσθετα ο θεσμός της «αγγαρείας» υποχρέωνε τους δουλοπάροικους να εργάζονται στα κτήματα του φεουδαλικού άρχοντα, ενώ παράλληλα στις περισσότερες περιπτώσεις στερούνταν της δυνατότητας να κυνηγήσουν, να ψαρέψουν και συνολικότερα να εξασφαλίσουν μέσα από ανάλογες δραστηριότητες το απαραίτητο συμπλήρωμα για την διατροφή τους και την συντήρηση τους. Τα δικαιώματα της χρήσης των τεράστιων φεουδαλικών εκτάσεων ήταν εξαιρετικά περιορισμένα.
Εξάλλου και όσο αφορά τους ελεύθερους αγρότες του πρώιμου μεσαίωνα, αυτοί ήταν που σταδιακά εντάχθηκαν στις τάξεις των δουλοπάροικων μέσα από την συστηματική μεθόδευση αποστέρησης από τη γης τους. Σε αυτή την περίοδο, η πίεση που ασκείτο από τους μεγαλογαιοκτήμονες προκειμένου να αποκτήσουν τα κομμάτια γης που ανήκαν στους ελεύθερους αγρότες οδηγούσε πολλούς από τους τελευταίους στην εθελούσια παράδοση τω κτημάτων τους προκειμένου να απαλλαχθούν από την αβάσταχτη πίεση αλλά και παράλληλα να εξοφλήσουν πιθανά χρέη.
Η κατάσταση της δουλοπαροικίας προσέφερε μια ψευδαίσθηση ασφάλειας που εξασφάλιζε η ισχύς του φεουδάρχη, έτσι πολλές φορές ο πρώην ελεύθερος αγρότης που γινόταν δουλοπάροικος συνέχιζε να δουλεύει στα ίδια κτήματα όπως και πριν, να κατοικεί στο ίδιο μέρος όπως και πριν αλλά έχοντας οι σχέσεις ιδιοκτησίας με την γη που καλλιεργούσε.
Η αύξηση του πληθυσμού και η εσωτερική επέκταση
Όμως οι ίδιες αυτές συνθήκες σταθερότητας για τις οποίες μιλήσαμε προηγουμένως θα συντελέσουν ώστε μια άλλη παράμετρος να αποτελέσει παράγοντα αποσταθεροποίησης. Η αύξηση του πληθυσμού αν και αρχικά αποτελεί ζητούμενο, εξαιτίας της έλλειψης εργατικών χεριών, στο πέρασμα του χρόνου δημιουργεί νέα δεδομένα. Καθώς αυξάνεται ο πληθυσμός το συνολικό παραγόμενο προϊόν και η γη από το οποίο αυτό εξάγεται παραμένουν στάσιμα. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε ότι κατά τον 10ο αιώνα η έκταση που αντιστοιχεί σε ένα αγροτικό νοικοκυριό κατά μέσο όρο είναι τα εκατό εκτάρια ενώ κατά τον 13ο αυτό μειώνεται στα τριάντα.
Προκύπτει λοιπόν ως ανάγκη, κατά τον 11ο και 12ο αιώνα η επέκταση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων. Η επέκταση αυτή αφορά δάση και ελώδεις ή απομονωμένες περιοχές οι οποίες με τις κατάλληλες τεχνικές μετατρέπονται, με πρωτοβουλία των γαιοκτημόνων και την εργασία των αγροτών, σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Μαζί με την επέκταση αυτή έχουμε και τη δημιουργία νέων οικισμών. Τα οικιστικά δίκτυα που δημιουργούνται από τις παλαιές και νέες κοινότητες κάνουν πιο σύνθετη και την ανταλλαγή των προϊόντων. Η μεταφορά τους για παράδειγμα στις αρχοντικές κατοικίες και αποθήκες περιλαμβάνει μεγαλύτερες αποστάσεις. Οι τοπικές αγορές αυξάνονται και μαζί τους αυξάνεται και ο αριθμός των ανθρώπων που μεταφέρουν και εμπορεύονται αυτά τα προϊόντα από τη μια τοπική ή περιφερειακή αγορά στην άλλη. Περιοχές που μέχρι τότε ήταν έρημες και απροσπέλαστες τώρα βρίσκονται μέσα σε ένα δίκτυο χωριών. Η παρουσία οργανωμένης κοινωνικής ζωής συντελεί στο να υπάρχει μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας και ενίσχυση της εμπορικής δραστηριότητας.
Οι τοπικές αγορές αρχίζουν να έχουν έναν όλο και πιο μόνιμο χαρακτήρα καθώς έμποροι μεταφέρουν όλο και πιο συστηματικά προϊόντα σε εμπορικούς σταθμούς και κάστρα ενώ οι μεταφερόμενες εμποροπανηγύρεις τονώνουν επιπλέον την εμπορική κίνηση.
Η δημιουργία των μεσαιωνικών πόλεων
Τα εμπορικά αυτά κέντρα και κάστρα αποτελούν τον αρχικό πυρήνα της μεσαιωνικής πόλης. Σε σχέση με την ανάπτυξης της οι πληροφορίες που έχουμε είναι λιγότερες κατά το 10ο και 11ο αιώνα σε σύγκριση με αυτές του 12ου . Όμως μπορούμε να πούμε γενικά ότι οι πόλεις εμφανίζονται στους φυσικούς δρόμους που εξαπλώνεται το εμπόριο, καταρχήν σε σημεία που διευκολύνεται η επικοινωνία και η συναλλαγή, δηλαδή μέρη κατάλληλα και ασφαλή για την αποθήκευση και τη διακίνηση των προϊόντων.
Οι αρχικές αυτές θέσεις δεν αποτελούν πολεοδομικά ένα εντελώς παρθένο έδαφος. Σε πολλές περιπτώσεις είναι απομεινάρια της ρωμαϊκής περιόδου και συνδέονται με την ύπαρξη κάποιου στρατιωτικού φυλακίου ή στρατοπέδου. Ο ρόλος της εκκλησίας αυτή την περίοδο είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Την περίοδο της ερήμωσης κατά τον πρώιμο μεσαίωνα η εκκλησία αρχίζει να εδραιώνει τη θέση της μέσω της παρουσίας της σε όλη σχεδόν την παλαιά ρωμαϊκή επικράτεια. Η παρουσία αυτή εκφράζεται σε μεγάλο βαθμό από την δημιουργία ναών μέσω των οποίο ασκεί το πνευματικό της, προσηλυτιστικό έργο. Σταδιακά η δημιουργία αυτή αποκτά έναν όλο και πιο οργανωμένο χαρακτήρα με την διαίρεση των περιοχών σε επισκοπές με την κάθε επισκοπή να έχει μια σταθερή διοικητική έδρα. Σε αυτά τα κέντρα έχουμε τη συγκέντρωση μικρών πληθυσμών που πλαισιώνουν και επανδρώνουν αυτούς τους οικισμούς που τελικά θα εξελιχθούν στις επισκοπικές πόλεις. Σε αυτές αρχικά μένουν κληρικοί, μοναχοί, μαθητές εκκλησιαστικών σχολείων αλλά και ένας αριθμός ανθρώπων που ασχολούνται με όλες τις εργασίες που απαιτούνται για να συντηρηθεί ο εκεί πληθυσμός.
Αντίστοιχα στα κάστρα δεν υπάρχει ο απαραίτητος χώρος για την εγκατάσταση νέου πληθυσμού, έτσι σιγά – σιγά γύρω από το παλαιό οικοδόμημα και τα τείχη του (vetus burgus) αρχίζουν να στήνουν, τα φτωχικά μάλλον στην αρχή, καταλύματα τους, άνθρωποι που ασχολούνται με το εμπόριο ή με τέχνες που σχετίζονται με το δευτερογενή τομέα. Τελικά και προκειμένου να εξασφαλισθεί η ασφάλεια για τους νέους κάτοικους που έχουν πλαισιώσει όλο το κάστρο (castelli) χτίζονται νέα τείχη (novus burgus). Σταδιακά αυτά τα τείχη τυλίγουν εξ ολοκλήρου τα παλιά κάστρα και μέσα στον ενδιάμεσο χώρο χτίζονται, κατοικίες, διοικητικά κέντρα και καθεδρικοί ναοί που διαιρούν τον αστικό χώρο σε ενορίες.
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να επισημανθεί ότι οι κατασκευές αυτές γίνονται από τους νέους κάτοικους των κέντρων αυτών. Είναι δηλαδή οι έμποροι αυτοί που χρηματοδοτούν στην νέα οικοδομική δραστηριότητα γεγονός που αυξάνει το κύρος τους αλλά και που τους δίνει αυτοδίκαια νέα δικαιώματα πάνω στις νέες κοινότητες.
Οι κάτοικοι των νέων οικιστικών κέντρων στην Γαλλία κατά τον 11ο αιώνα ονομάζονται burgenses στοιχείο ιδιαίτερα ενδιαφέρον αν αναλογιστεί κανείς ότι από αυτή την λέξη προέρχεται και η λέξη bourgeois που στις μέρες μας χρησιμοποιείται για να εκφράζει μια ολόκληρη στάση ζωής, μια ορισμένη αντίληψη πάνω στην ηθική, έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής και αντίληψης. Διακρίνονται από τους παλαιότερους κατοίκους και ιδιοκτήτες της γης που ονομάζονται castellani και εκπροσωπούν τον παλαιό κόσμο.
Όλο και περισσότεροι επαγγελματίες θα προστίθενται στον πληθυσμό των νέων αυτών πόλεων. Σιδηρουργοί, οικοδόμοι, αρτοποιοί, ζυθοποιοί, τεχνίτες παντός είδους και βέβαια έμποροι ενώ η ζήτηση για εργατικά χέρια θα αυξάνεται διαρκώς καθώς οι πρώτοι έμποροι αρχίζουν να δημιουργούν και τα πρώτα εργαστήρια. Ένας βασικός κλάδος που αναπτύσσεται είναι αυτός της υφαντουργίας στην Φλάνδρα που διατηρεί υφαντουργική παράδοση και που ήδη από τον 10ο αιώνα κάνει εξαγωγές των προϊόντων της στην Αγγλία από όπου πρώτα έχει εισάγει το εξαιρετικής ποιότητας μαλλί.
Εκχρηματισμός
Σημαντικό στοιχείο των εξελίξεων αποτελεί και ο σταδιακός εκχρηματισμός της κοινωνίας καθώς αυξάνονται οι εμπορικές συναλλαγές. Το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων σε αντίθεση με το εμπόριο των τοπικών αγορών -που επέτρεπε την ανταλλαγή ειδών- απαιτεί την ύπαρξη χρήματος αλλά και πίστωσης. Παράλληλα όσο οι εμπορικές συναλλαγές αυξάνονται τόσο και η διάθεση της αριστοκρατίας για να καταναλώσει αυτά τα προϊόντα μεγαλώνει, αλλά και αντίστροφα, η αύξηση της ζήτησης καταναλωτικών αγαθών από την φεουδαλική τάξη συνηγορεί στην περαιτέρω εμπορευματοποίηση της κοινωνίας.
Ο εκχρηματισμός της φεουδαλικής παραγωγής ενισχύεται όσο, σταδιακά, εκλείπει ο θεσμός της «αγγαρείας» αυξάνοντας έτσι την ανάγκη για μεταλλικό νόμισμα ώστε ο αγρότης να πληρώσει τη γαιοπρόσοδο ή το ενοίκιο στον ιδιοκτήτη της γης. Ταυτόχρονα όλο και συχνότερα παρουσιάζεται το φαινόμενο οι έμποροι, κάτοχοι συσσωρευμένου κεφαλαίου, να μετατρέπονται σε τοκογλύφους, δανειστές των γαιοκτημόνων που κατά τα μέσα του 12ου και τις αρχές του 13ου αιώνα βιώνουν μια οικονομική κρίση.
Οι σχέσεις των εμπόρων με τα κυρίαρχα κοινωνικά στρώματα
Η νέα αστική εμπορική τάξη, συγκροτεί συμμαχίες με τις κατά τόπους μοναρχικές εξουσίες που βρίσκουν μια ευκαιρία να ισχυροποιήσουν την εξουσία τους απέναντι στους ευγενείς, στους δούκες και στους κόμητες. Η εκκλησία, αν και πολλές φορές βρίσκεται απέναντι στους εμπόρους, ως εξάλλου μεγάλος γαιοκτήμονας και η ίδια, μπορεί να επωφεληθεί επίσης από την καινούργια διαμορφούμενη κατάσταση. Η συγκέντρωση των πληθυσμών στις επισκοπικές πόλεις ενισχύει την πολιτική της επιρροή σε αυτά τα αστικά στρώματα και γενικά επωφελείται οικονομικά από τις νέες διαμορφούμενες συνθήκες.
Ακόμα και η τάξη των γαιοκτημόνων όμως δεν βρίσκεται πάντα και εξ ορισμού σε σύγκρουση με τους αστούς. Τα δάνεια που συνάπτουν με τους εμπόρους μπορεί τελικά να τους καταστήσουν δέσμιους των συμφωνιών τους και ορισμένες περιπτώσεις να τους οδηγήσουν σε χρεωκοπία αλλά προσωρινά τους δίνουν την δυνατότητα να αποκτήσουν, άμεσα, κεφάλαια τα οποία μπορεί να χρησιμοποιήσουν για στρατιωτικούς σκοπούς προκειμένου να ανταγωνισθούν άλλους φεουδαλικούς άρχοντες ή βασιλείς. Στο Σαιντ Ομέρ οι διεκδικητές της κομητείας θα στηριχθούν στην υποστήριξη των εμπόρων προκειμένου να εξασφαλίσουν τον φεουδαλικό τίτλο του κόμη ικανοποιώντας τις απαιτήσεις των εμπόρων για δικαστική αυτονομία.
Έτσι σταδιακά η δουλοπαροικία αρχίζει να δίνει όλο και περισσότερο την θέση της στην μισθωτή εργασία ή σε διαφοροποιημένες, σε σχέση με το παρελθόν, αγροτικές σχέσεις όπως η ενοικίαση της γης. Ωστόσο θα πρέπει να επισημανθεί το εξής, η αντικατάσταση της διμερούς εκμετάλλευσης με την ενοικίαση της γης δεν απελευθερώνει αυτόματα τον αγρότη από τα δεσμά του. Το ενοίκιο που καταβάλλεται δεν είναι το εκείνο ενός ελεύθερου ανθρώπου που διαπραγματεύεται με έναν τυχαίο ιδιοκτήτη. Ο αγρότης παραμένει σε μεγάλο βαθμό δεσμευμένος με τη γη του και το φεουδαλικό άρχοντα. Πολλοί δουλοπάροικοι εγκαταλείπουν τη γη τους ως φυγάδες αλλά αυτό δεν τους απελευθερώνει αυτόματα από τα δεσμά τους. Αν ο δουλοπάροικος εντοπισθεί από το γαιοκτήμονα είναι υποχρεωμένος να επιστρέψει.
Εκτός από τους παράγοντες που αναφέραμε, τον πληθυσμό, τον ανταγωνισμό και τις ανάγκες των ηγετικών τάξεων, το εμπόριο και τις αντιφάσεις του μοντέλου της διμερούς εκμετάλλευσης, έχουμε και άλλους παράγοντες εξίσου σημαντικούς στους οποίους δεν θα επικεντρωθούμε για λόγους χώρου και χρόνου αλλά σίγουρα πρέπει να αναφέρουμε. Η τεχνολογία αν και δεν γνωρίζει την αλματώδη ανάπτυξη που θα σημειωθεί τους επόμενους αιώνες παίζει σίγουρα το δικό της ρόλο, ενώ σημαντική παράμετρος είναι και η αλλαγή στις κλιματολογικές συνθήκες κατά τον 9ο και 10ο αιώνα με τον τερματισμό μιας περιόδου παγετώνων.
Τέλος πρώτου μέρους
0 Comments