Το πρώτο επιχείρημα που προβάλλουν με ιδιαίτερη έμφαση οι πολέμιοι της μαρξικής χειραφέτησης καθώς και κάθε ριζοσπαστικής αλλαγής, για να καταδείξουν το ανεφάρμοστο όσων αυτή προτείνει είναι ότι αυτά δεν ισχύουν πουθενά και άρα είναι αδύνατον να υπάρξουν.

Στην πραγματικότητα δίχως πάντα αυτό να δηλώνεται ευθαρσώς πρόκειται για μια εκδοχή της θεωρίας του τέλους της ιστορίας.

Υπό τη σύγχρονη εκδοχή της, η θεωρία αυτή ως υπεράσπιση πια της σύγχρονης αστικής δημοκρατίας ως του τέλους της ιστορίας, διατυπώθηκε ήδη από τη δεκαετία του 1960, από τους Daniel Bell [1] και Seymour Martin Lipset, [2] με τη μορφή του τέλους των ιδεολογιών, και τον Arnold Gehlen το 1975 [3]. Ο τελευταίος πρόβαλε την υπόθεση μιας οριστικής κατάληξης της καινοτόμου διαδικασίας σε όλους τους τομείς, την οικονομία, την πολιτική, την κοινωνική εξέλιξη, τις τέχνες κ.ά. Κατά τον Gehlen, οι βιομηχανικές κοινωνίες δεν έχουν άλλη προοπτική παρά να αναπαράγουν τις σημερινές μορφές τους και τίποτε το καινοτόμο.

Όμως, η θεωρία του τέλους της ιστορίας έγινε ευρύτερα γνωστή από τα γραπτά του διευθυντή του γραφείου πολιτικού σχεδιασμού των ΗΠΑ Francis Fukuyama. Ο τελευταίος με άρθρο του και στη συνέχεια με το βιβλίο του “Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος”, [4] με τον αέρα του νικητή μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, υποστηρίζει ότι η αστική δημοκρατία αποτελεί το τέλος της ιστορίας, και μάλιστα όχι μόνο υπό την έννοια ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει κάτι διαφορετικό εκτός από αυτήν, αλλά και υπό την έννοια ότι αυτή είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να υπάρξει για την ανθρωπότητα.

Γι’ αυτόν, το τέλος της ιστορίας σημαίνει «το τελικό σημείο της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας και την οικουμενικοποίηση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως τελικής μορφής ανθρώπινης κυβέρνησης». [5] Είναι προφανές ότι υπό αυτό το πρίσμα κάθε ουτοπικός στοχασμός ακυρώνεται.

Στην πραγματικότητα, για τους κυρίαρχους και τους ιδεολογικούς τους κήρυκες ό,τι αντιμετωπίζεται ως απραγματοποίητο στα πλαίσια της δικής τους τάξης πραγμάτων, δηλαδή εντός των τειχών του συστήματός τους, χαρακτηρίζεται αυτομάτως ως χίμαιρα.

Με αυτόν τον τρόπο, εκείνοι των οποίων τα συμφέροντα εξυπηρετούνται από την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων, αντιμετωπίζουν μια ιστορικά περαστική κατάσταση ως κάτι το απόλυτο και συχνά ως μια φυσική αιώνια αλήθεια.
Εκτός, όμως, από τις όποιες σκοπιμότητες, η συντηρητική νοοτροπία των κρατούντων δεν χωράει καμία ουτοπία, (υπό την έννοια του μη υπάρχοντος) διότι βολεύεται με την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων, βρίσκεται σε αρμονία με μια πραγματικότητα την οποία εξουσιάζει. [6]

Ας δούμε, λοιπόν, κατά πόσο αληθεύει η εξίσωση, μη υπάρχον = ανέφικτο.

Κατ’ αρχάς, σε αντίθεση απ’ ό,τι υποστηρίζει ο K. Mannheim12, το κριτήριο της εφαρμοστικότητας είναι ανεπαρκές για να χαρακτηρίσει μια ουτοπία ως ιδεολόγημα , δηλαδή ως ψευδή, διότι μια ουτοπία μπορεί και να μην εφαρμοστεί ποτέ, επειδή η ανθρωπότητα δεν άδραξε την ευκαιρία που της δόθηκε για να την εφαρμόσει, αυτό όμως δεν την καθιστά ούτε ψευδή, ούτε πόσο μάλλον λανθασμένη.

Πέραν τούτου όμως, αν δεχτούμε ότι κάτι δεν είναι εφικτό διότι δεν υπάρχει, τότε τόσο στο πεδίο των επιστημονικών ανακαλύψεων, όσο και σε εκείνο της κοινωνικής εξέλιξης η ανθρωπότητα θα έπρεπε να βρίσκεται ακόμη στην παλαιολιθική εποχή, ή να επικρατεί παντού η δουλεία, αν όχι να βαδίζουμε ακόμη στα τέσσερα.
Και όμως όπως ορθά παρατηρεί ο Bloch, σχεδόν όλα όσα σήμερα υπάρχουν στην πραγματικότητα, τα είχαμε κάποτε φανταστεί σαν όνειρα. [7]

Για παράδειγμα, ήδη το 1641 ο de Bergerac έκανε λόγο για ταξίδι στη σελήνη όπου υπάρχουν βιβλία που μιλούν και σπίτια που κινούνται με ρόδες και πανιά. [8] Αργότερα, ο Fourier φαντάστηκε ένα όχημα που την ίδια μέρα μπορεί να μεταφέρει κάποιον από τη Μασσαλία για να γευματίσει το μεσημέρι στη Λιόν και το βράδυ να δειπνήσει στο Παρίσι.16 Και ο Barthelemy Prosper Enfentin (1796-1861), επίγονος του Saint-Simon, ήθελε από τότε να κατασκευαστεί ένα κανάλι στο σημερινό Σουέζ και ονειρευόταν ότι το ίδιο θα μπορούσε να γίνει και στον Παναμά.[9]

Ο Ιούλιος Βερν (1823-1905) φαντάστηκε πολύ πριν αυτά γίνουν πραγματικότητα τα υποβρύχια, ή τα κανόνια μεγάλου βεληνεκούς και τα ταξίδια με αερόστατο. [10] Ο ουτοπικός του «γύρος του κόσμου σε 80 μέρες» αποτελεί για την εποχή μας ξεπερασμένο αναχρονισμό, μιας και αυτός ο γύρος μπορεί να πραγματοποιηθεί από το αεροπλάνο της ΝΑΣΑ SR-71, σε δώδεκα μόνον ώρες. [11]

Επίσης κοινωνικά όνειρα όπως το οκτάωρο, η αργία της Κυριακής, το δικαίωμα στην απεργία, οι συλλογικές συμβάσεις, η απαγόρευση της εργασίας των παιδιών, οι διακοπές, η υποχρεωτική παιδεία μέχρι κάποια ηλικία που κάποτε φάνταζαν απραγματοποίητα, μέχρι πρότινος τουλάχιστον, για τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες αποτελούσαν κοινό τόπο.

Έτσι, λοιπόν, η λογική ό,τι δεν υπάρχει δεν είναι και εφικτό όχι μόνον έχει διαψευστεί ιστορικά, αλλά αν ακολουθηθεί σημαίνει άρνηση κάθε προόδου.

Ακόμη, όμως, και σε εκείνες τις περιπτώσεις που ο ουτοπικός στοχασμός είναι ανέφικτος επειδή προβάλλει στόχους που δεν είναι δυνατόν να επιτευχθούν στη συγκεκριμένη ιστορική εποχή, δεν χάνει τελείως την αξία του.
Ας θυμηθούμε το σχετικό απόσπασμα από την Πολιτεία του Πλάτωνα:
«Νομίζεις λοιπόν ότι θα έχανε καθόλου την αξία του ένας ζωγράφος που, αφού ζωγράφισε το ωραιότερο πρότυπο ανθρώπου και με όλη τη δυνατή τελειότητα στα καθέκαστα, δεν θα κατόρθωνε ν’ αποδείξει πώς μπορεί να υπάρξει ένας τέτοιος άνθρωπος; Όχι βέβαια». Κατά συνέπεια «δεν χάνουν την αξία τους εκείνα που είπαμε, αν δεν μπορούμε ν’ αποδείξουμε πώς είναι δυνατόν να ιδρύσουμε μια πολιτεία επάνω σε εκείνο το πρότυπο. Εκείνο που έχει σημασία είναι «πώς θα μπορούσε να οργανωθεί μια πολιτεία όσο παίρνει συμφωνότερα με αυτά που είπαμε». [12]

[1] Daniel Bell, La fin de l’idéologie in http//persee.fr.
[2] J. lipset, L’homme et la politique, le Servil, 1963. Α
[3] Arnold Gehlen, Anthropologie et psychologie sociale, PUF, 1990.
[4] Εκδόσεις Λιβάνη, 1993.
[5] Francis Fukuyama, La fin de l’histoire, in http://www.commentaire.fr/pdf, p. 458.
[6] Ernst Bloch, Le principe espérance, t. I, Gallimard, 1976, p. 90
[7] Στο ίδιο σελίδα 219
[8] Jean Servier, Histoire de l’utopie, ό.π., p. 170.
[9] Στο ίδιο, p. 249.
[10] Στο ίδιο, p. 382.
[11] http://en.wikipedia.org/wiki/Circumnavigation…
http://en.wikipedia.org/wiki/Sr-71.
[12] Πλάτωνος Πολιτεία 472e…

Πηγή: Γιώργος Ρούσης – f/b