Σαν σήμερα, στις 10 Μάρτη 1944, μέσα στις δύσκολες συνθήκες της ναζιστικής κατοχής, συγκροτήθηκε η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), η λεγόμενη «Κυβέρνηση του Βουνού». Η δημιουργία της αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες πολιτικές και οργανωτικές κατακτήσεις του ελληνικού λαϊκού κινήματος κατά την περίοδο της Αντίστασης και σφράγισε την πορεία του απελευθερωτικού αγώνα που καθοδηγούσε το ΕΑΜ.

Μέχρι τις αρχές του 1944, μεγάλες περιοχές της ελληνικής υπαίθρου είχαν ήδη απελευθερωθεί από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Στα βουνά της Ρούμελης, της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας είχαν δημιουργηθεί μορφές λαϊκής αυτοδιοίκησης και θεσμοί λαϊκής δικαιοσύνης, ενώ το ΕΑΜ είχε κατορθώσει να οργανώσει μαζικά τον πληθυσμό σε πρωτόγνωρο βαθμό. Η ανάγκη για έναν ενιαίο πολιτικό φορέα που θα συντόνιζε τη διοίκηση των ελεύθερων περιοχών και θα εξέφραζε πολιτικά το απελευθερωτικό κίνημα οδήγησε στη συγκρότηση της ΠΕΕΑ.

Η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης συγκροτήθηκε αρχικά στο χωριό Βίνιανη της Ευρυτανίας και αποτέλεσε ουσιαστικά μια προσωρινή επαναστατική κυβέρνηση των ελεύθερων περιοχών. Πρόεδρός της ανέλαβε ο Ευριπίδης Μπακιρτζής, ενώ λίγο αργότερα την ηγεσία ανέλαβε ο καθηγητής συνταγματικού δικαίου Αλέξανδρος Σβώλος, μια προσωπικότητα με κύρος στον δημοκρατικό και προοδευτικό χώρο.

Η ΠΕΕΑ είχε ως βασικούς στόχους:

➤ τον συντονισμό του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα,

➤ την οργάνωση της διοίκησης στις ελεύθερες περιοχές,

➤ την κατοχύρωση δημοκρατικών θεσμών λαϊκής συμμετοχής,

➤ την προετοιμασία της χώρας για τη μεταπολεμική της πορεία.

Στις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ λειτούργησαν θεσμοί που για πρώτη φορά έδιναν ουσιαστικό ρόλο στον λαό. Συγκροτήθηκαν λαϊκά συμβούλια, λαϊκά δικαστήρια, οργανώθηκαν υπηρεσίες παιδείας, πρόνοιας και τοπικής διοίκησης. Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της περιόδου ήταν οι εκλογές για το Εθνικό Συμβούλιο, που πραγματοποιήθηκαν τον Απρίλιο του 1944.

Οι εκλογές αυτές αποτέλεσαν μια ιστορική στιγμή για την Ελλάδα. Για πρώτη φορά ψήφισαν γυναίκες, ενώ το δικαίωμα συμμετοχής δόθηκε και στους νέους από 18 ετών. Παρά τις συνθήκες κατοχής και τρομοκρατίας, περίπου 1,5 έως 2 εκατομμύρια άνθρωποι συμμετείχαν στη διαδικασία, αναδεικνύοντας το Εθνικό Συμβούλιο που συνεδρίασε στις Κορυσχάδες Ευρυτανίας τον Μάη του 1944.

Το λεγόμενο «Σύνταγμα των Κορυσχάδων», δηλαδή το ψήφισμα του Εθνικού Συμβουλίου, κατοχύρωνε βασικές αρχές λαϊκής κυριαρχίας, ισότητας και δημοκρατικών ελευθεριών. Διακήρυττε ότι όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό και ασκούνται από τον ίδιο, ενώ υπογράμμιζε την ισότητα ανδρών και γυναικών στα πολιτικά δικαιώματα.

Η «Κυβέρνηση του Βουνού» αποτέλεσε έτσι ένα μοναδικό ιστορικό πείραμα λαϊκής εξουσίας μέσα στις συνθήκες της κατοχής. Σε μια περίοδο που η επίσημη ελληνική κυβέρνηση βρισκόταν στο εξωτερικό και η χώρα βίωνε την πείνα, την τρομοκρατία και τις μαζικές εκτελέσεις των κατακτητών, οι δομές της Αντίστασης δημιούργησαν ένα εναλλακτικό σύστημα διοίκησης βασισμένο στη λαϊκή συμμετοχή.

Η ΠΕΕΑ δεν αποτέλεσε απλώς έναν μηχανισμό διοίκησης. Ήταν η πολιτική έκφραση της δυναμικής που είχε δημιουργήσει το ΕΑΜ μέσα στον λαό και συμβόλιζε την ελπίδα για μια μεταπολεμική Ελλάδα κοινωνικής δικαιοσύνης, δημοκρατίας και λαϊκής κυριαρχίας.

Παρότι η πορεία των γεγονότων μετά την απελευθέρωση οδήγησε σε διαφορετικές εξελίξεις και σε μια τραγική περίοδο εμφύλιας σύγκρουσης, η εμπειρία της ΠΕΕΑ παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια της ιστορίας της Εθνικής Αντίστασης.

Ογδόντα δύο χρόνια μετά, η συγκρότηση της «Κυβέρνησης του Βουνού» θυμίζει πως ακόμη και στις πιο σκοτεινές εποχές της ιστορίας, οι λαοί μπορούν να δημιουργήσουν θεσμούς αγώνα, αξιοπρέπειας και δημοκρατικής συμμετοχής. Η ΠΕΕΑ υπήρξε μια στιγμή όπου η ιδέα ότι «ο λαός μπορεί να κυβερνήσει» πήρε σάρκα και οστά μέσα στα βουνά της ελεύθερης Ελλάδας.