Σαν σήμερα, στις 22 Μάη 1939, αυτοκτονεί στη Νέα Υόρκη ο Γερμανοεβραίος συγγραφέας, ποιητής και επαναστάτης Ερνστ Τόλερ — μια από τις σημαντικότερες μορφές του γερμανικού εξπρεσιονισμού και μία από τις πιο τραγικές φυσιογνωμίες της ευρωπαϊκής επαναστατικής διανόησης του 20ού αιώνα.

Ο Τόλερ δεν υπήρξε απλώς λογοτέχνης. Υπήρξε άνθρωπος της δράσης, επαναστάτης, αντιμιλιταριστής και αμείλικτος εχθρός του φασισμού. Η ζωή του συμπυκνώνει τις ελπίδες, τις ήττες και τα αδιέξοδα μιας ολόκληρης εποχής: του κόσμου που γεννήθηκε μέσα από τη φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και οδηγήθηκε τελικά στον ναζιστικό εφιάλτη.

Γεννημένος το 1893 στο Σαμοτσίν της τότε Πρωσίας, σε εβραϊκή οικογένεια, ο νεαρός Τόλερ παρασύρθηκε αρχικά από τον εθνικιστικό παροξυσμό που σάρωσε τη Γερμανία με το ξέσπασμα του πολέμου το 1914. Κατατάχθηκε εθελοντικά στον στρατό, όμως η εμπειρία των χαρακωμάτων τον συγκλόνισε βαθιά. Η μαζική σφαγή, η απανθρωπιά και η βιομηχανική μηχανή θανάτου του πολέμου τον μεταμόρφωσαν ριζικά.

Από φανατικός εθνικιστής και πολεμοκάπηλος έγινε ένθερμος μαχητής ενάντια στους πολέμους και σοσιαλιστής.

Μετά τον πόλεμο, ο Τόλερ βρέθηκε στην καρδιά της γερμανικής επαναστατικής θύελλας. Συμμετείχε ενεργά στη Βαυαρική Σοβιετική Δημοκρατία του 1919 — τη σύντομη αλλά ιστορική απόπειρα εργατικής εξουσίας στο Μόναχο. Για λίγες ημέρες υπήρξε μάλιστα πρόεδρός της, πριν αυτή συντριβεί στο αίμα από τα Freikorps και τις δυνάμεις της αντεπανάστασης.

Η ήττα ήταν άγρια. Χιλιάδες εργάτες, επαναστάτες και κομμουνιστές εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν. Ο Τόλερ συνελήφθη και καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκιση.

Μέσα στη φυλακή έγραψε τα σημαντικότερα έργα του.

Τα θεατρικά του έργα — όπως τα «Άνθρωπος-Μάζα», «Οι Μηχανές Καταστροφής» και «Χίνκεμαν» — έγιναν κορυφαία δείγματα του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Η γραφή του ήταν κραυγή αγωνίας για τον άνθρωπο που συνθλίβεται από τον πόλεμο, την εξουσία, τον καπιταλισμό και την κοινωνική βαρβαρότητα. Ο ήρωας του Τόλερ δεν είναι ο θριαμβευτής, αλλά ο τσακισμένος άνθρωπος που παλεύει να διασώσει την αξιοπρέπειά του μέσα στην καταστροφή.

Ο εξπρεσιονισμός του δεν ήταν αισθητικό παιχνίδι. Ήταν πολιτική κραυγή.

Η άνοδος του ναζισμού σήμανε το οριστικό ξερίζωμά του. Ως Εβραίος, σοσιαλιστής και διεθνιστής, ο Τόλερ βρέθηκε αμέσως στο στόχαστρο του χιτλερικού καθεστώτος. Τα βιβλία του κάηκαν δημόσια στις ναζιστικές πυρές του 1933. Ο ίδιος κατέφυγε στην εξορία — πρώτα στην Ευρώπη και στη συνέχεια στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Όμως η εξορία δεν του έφερε σωτηρία. Παρακολουθούσε με απόγνωση τη συντριβή της δημοκρατίας στην Ευρώπη, την ήττα της Ισπανικής Επανάστασης, την προέλαση του φασισμού και την αδυναμία των δυτικών «δημοκρατιών» να τον σταματήσουν.

Η ήττα δεν ήταν μόνο πολιτική. Ήταν και υπαρξιακή.

Στις 22 Μάη 1939, λίγους μήνες πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Ερνστ Τόλερ βρέθηκε κρεμασμένος σε δωμάτιο ξενοδοχείου της Νέας Υόρκης. Δίπλα του υπήρχαν φωτογραφίες παιδιών από την Ισπανία που λιμοκτονούσαν μετά τη νίκη του Φράνκο.

Η αυτοκτονία του δεν ήταν πράξη παραίτησης ενός «καταθλιπτικού διανοούμενου», όπως συχνά παρουσιάζεται. Ήταν η τραγική κατάληξη ενός ανθρώπου που είδε τον κόσμο για τον οποίο πάλεψε να συντρίβεται κάτω από τις ερπύστριες του φασισμού.

Κι όμως, το έργο και η ζωή του παραμένουν επίκαιρα όσο ποτέ.

Σε μια εποχή όπου ο πόλεμος ξαναγίνεται «κανονικότητα», ο φασισμός επανεμφανίζεται με νέα προσωπεία και η ανθρώπινη ζωή συνθλίβεται ξανά στο όνομα της γεωπολιτικής και του κέρδους, η φωνή του Τόλερ επιστρέφει επίμονη: Ο πολιτισμός χωρίς ανθρωπιά οδηγεί πάντα στη βαρβαρότητα.