Σαν σήμερα, στις 22 Μάη 1942, οι ναζί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους εκτελούν δια απαγχονισμού τον 26χρονο Γιουγκοσλάβο κομμουνιστή και παρτιζάνο Στέπαν Φιλίποβιτς.

Λίγα δευτερόλεπτα πριν περάσουν τη θηλιά στον λαιμό του, ο νεαρός αντάρτης υψώνει τα χέρια του και φωνάζει μπροστά στο συγκεντρωμένο πλήθος: «Θάνατος στον φασισμό — Λευτεριά στον λαό!»

Η φωτογραφία εκείνης της στιγμής θα γίνει ένα από τα πιο εμβληματικά αντιφασιστικά σύμβολα του 20ού αιώνα. Ένας άνθρωπος αδύνατος, βασανισμένος, έτοιμος να πεθάνει — κι όμως όρθιος, αγέρωχος, νικητής απέναντι στους δημίους του.

Ο Στέπαν Φιλίποβιτς γεννήθηκε το 1916 στην Οπάτιγια της Κροατίας, που τότε αποτελούσε τμήμα της Αυστροουγγαρίας. Από νεαρή ηλικία ήρθε σε επαφή με το εργατικό κίνημα και εντάχθηκε στις γραμμές του Κομμουνιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας, σε μια εποχή όπου η κομμουνιστική δράση ήταν παράνομη και διωκόταν άγρια από το μοναρχικό καθεστώς.

Δούλεψε ως εργάτης και οργανώθηκε στους εργατικούς αγώνες, αποκτώντας γρήγορα φήμη αφοσιωμένου κομμουνιστή αγωνιστή. Με την εισβολή των ναζιστικών στρατευμάτων στη Γιουγκοσλαβία τον Απρίλη του 1941 και τη διάλυση της χώρας από τις δυνάμεις του Άξονα, ο Φιλίποβιτς περνά αμέσως στην ένοπλη αντίσταση.

Εντάσσεται στους παρτιζάνους του Τίτο και συμμετέχει ενεργά στην οργάνωση αντιστασιακών ομάδων στη Σερβία και τη Βοσνία. Οι ναζί, μαζί με το φασιστικό καθεστώς των Ουστάσι στην Κροατία και τους ντόπιους συνεργάτες τους, εξαπολύουν μαζικές σφαγές, εκτελέσεις και στρατόπεδα συγκέντρωσης σε ολόκληρη τη Γιουγκοσλαβία.

Μέσα σε αυτό το κολαστήριο, το παρτιζάνικο κίνημα εξελίσσεται σε έναν από τους πιο μαζικούς και ηρωικούς αντιφασιστικούς αγώνες της Ευρώπης.

Ο Στέπαν Φιλίποβιτς συλλαμβάνεται στις αρχές του 1942 έπειτα από μάχη με τις κατοχικές δυνάμεις. Βασανίζεται άγρια για να αποκαλύψει ονόματα συντρόφων και δίκτυα της αντίστασης. Δεν λυγίζει.

Στις 22 Μάη 1942 μεταφέρεται στην πόλη Βάλιεβο της κατεχόμενης Σερβίας για δημόσιο απαγχονισμό. Οι κατακτητές επιδιώκουν να τρομοκρατήσουν τον πληθυσμό. Αντί γι’ αυτό, γεννιέται ένας θρύλος.

Τη στιγμή που ανεβαίνει στην αγχόνη, ο Φιλίποβιτς μετατρέπει την εκτέλεσή του σε πράξη εξέγερσης. Με τα χέρια υψωμένα και το πρόσωπο φωτισμένο από μια απίστευτη αποφασιστικότητα, καλεί τον λαό να συνεχίσει τον αγώνα ενάντια στον φασισμό.

Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη 17χρονη τότε Σλοβένκα φωτογράφο Σλόμποντα Πένεζιτς και έκανε τον γύρο του κόσμου μετά τον πόλεμο. Το σώμα του κρεμόταν στην αγχόνη, αλλά η εικόνα έμοιαζε να δείχνει έναν άνθρωπο που θριαμβεύει.

Και πράγματι, θριάμβευσε.

Γιατί οι ναζί και οι συνεργάτες τους ηττήθηκαν. Η Γιουγκοσλαβική Αντίσταση έγινε μία από τις ελάχιστες στην Ευρώπη που απελευθέρωσε σχεδόν μόνη της τη χώρα της μέσα από έναν τεράστιο λαϊκό και ένοπλο αγώνα.

Μετά τον πόλεμο, ο Στέπαν Φιλίποβιτς ανακηρύχθηκε Λαϊκός Ήρωας της Γιουγκοσλαβίας. Αγάλματά του στήθηκαν σε πολλές πόλεις, ενώ η μορφή του έγινε παγκόσμιο σύμβολο αντιφασιστικής αντίστασης.

Σήμερα, σε μια εποχή όπου ο φασισμός επιχειρεί ξανά να εμφανιστεί με νέα προσωπεία — μέσα από τον εθνικισμό, τον ρατσισμό, την κρατική καταστολή και την ιστορική λήθη — η τελευταία εικόνα του Στέπαν Φιλίποβιτς παραμένει μια ζωντανή υπενθύμιση:

Ο φασισμός δεν νικιέται με «ίσες αποστάσεις», ούτε με κοινοβουλευτικές ευγένειες. Νικιέται μόνο όταν οι λαοί σηκώνονται όρθιοι απέναντί του.