Σαν σήμερα, το 1909, κυκλοφορεί το πρώτο φύλλο της εβδομαδιαίας εφημερίδας Ριζοσπάστης, με διευθυντή τον Γεώργιο Φιλάρετο. Η νέα εφημερίδα αποτελεί όργανο του Ριζοσπαστικός Σύνδεσμος και παρεμβαίνει ανοιχτά σε μια περίοδο βαθιάς πολιτικής και κοινωνικής κρίσης, όπου η λαϊκή δυσαρέσκεια απέναντι στη μοναρχία, τη διαφθορά και την παρακμή του αστικού πολιτικού συστήματος βράζει.

Ο «Ριζοσπάστης» του 1909 δεν εμφανίζεται ως μια ουδέτερη εφημερίδα «ενημέρωσης». Γεννιέται ως πολιτικό εργαλείο σύγκρουσης, με καθαρό στόχο: την προπαγάνδιση της ανάγκης για σοβαρή λαϊκή δράση ενάντια στη μοναρχία και για την εξυγίανση του δημόσιου βίου. Σε μια Ελλάδα όπου το κράτος λειτουργεί ως λάφυρο, ο στρατός ταπεινώνεται, η φτώχεια εξαπλώνεται και οι πολιτικές ελίτ ανακυκλώνονται, ο «Ριζοσπάστης» έρχεται να ταράξει τα νερά.

Η έκδοση της εφημερίδας συμπίπτει με μια περίοδο έντονων κοινωνικών ζυμώσεων. Το Κίνημα στο Γουδί δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί, αλλά τα σημάδια της κρίσης είναι παντού. Ο «Ριζοσπάστης» εκφράζει ένα ρεύμα ριζοσπαστικής αστικής και μικροαστικής αμφισβήτησης, που βλέπει στη μοναρχία έναν αναχρονιστικό θεσμό και ζητά πολιτικές μεταρρυθμίσεις, λογοδοσία και ενεργή συμμετοχή του λαού στις εξελίξεις.

Αν και ο «Ριζοσπάστης» του 1909 δεν είναι ακόμη η εφημερίδα του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος, βάζει τις πρώτες βάσεις: μιλά για λαϊκή κινητοποίηση, καταγγέλλει τη σήψη του καθεστώτος, σπάει τη σιωπή που επιβάλλει η εξουσία. Εκφράζει την ανάγκη να πάψει ο λαός να είναι παθητικός θεατής και να μετατραπεί σε πολιτικό υποκείμενο.

Η ιστορική διαδρομή του «Ριζοσπάστη» θα περάσει από πολλές φάσεις, διώξεις, απαγορεύσεις και μετασχηματισμούς. Όμως η απαρχή του, το 1909, θυμίζει κάτι ουσιαστικό: ότι ο Τύπος μπορεί να είναι όπλο αγώνα και όχι απλώς μηχανισμός χειραγώγησης. Ότι η δημοσιογραφία μπορεί να σταθεί απέναντι στην εξουσία και όχι να της υπηρετεί.

Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η πρώτη εκείνη έκδοση αποτελεί ιστορική υπενθύμιση πως τίποτα δεν χαρίζεται. Ούτε η δημοκρατία, ούτε η ελευθερία του λόγου, ούτε η λαϊκή αξιοπρέπεια. Όλα κατακτιούνται — και συχνά ξεκινούν από μια εφημερίδα που τολμά να λέγεται «Ριζοσπάστης».