Του Γιώργου Κ. Καββαδία

Τη Δευτέρα 18 Μαΐου ξεκινούν οι προαγωγικές και απολυτήριες εξετάσεις στα Λύκεια. Για τους μαθητές της Α΄ και Β΄ Λυκείου θα διαρκέσουν έως τις 12 Ιουνίου, ενώ για τους μαθητές της Γ΄ Λυκείου θα ολοκληρωθούν στις 25 Μαΐου. Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις για τα ΓΕΛ έχουν προγραμματιστεί από τις 29 Μαΐου έως τις 12 Ιουνίου, ενώ για τους αποφοίτους των ΕΠΑΛ από τις 30 Μαΐου έως τις 15 Ιουνίου. Τα Ειδικά Μαθήματα θα εξεταστούν από τις 16 έως τις 25 Ιουνίου.

Παρά τις δηλώσεις της υπουργού Παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη, με αφορμή την αυτοχειρία των μαθητριών στην Ηλιούπολη, ότι είναι «υπέρ της κατάργησης των Πανελλαδικών», η βασική κατεύθυνση του Υπουργείου Παιδείας παραμένει η ενίσχυση των εξεταστικών φραγμών. Μια πολιτική που οδηγεί αφενός σε ένα διαρκές «ξεκαθάρισμα» του μαθητικού πληθυσμού και αφετέρου απλώνει τη σκιά των εξετάσεων πάνω σε ολόκληρη την εκπαιδευτική διαδικασία.
Το λεγόμενο «Εθνικό Απολυτήριο», που παρουσιάζεται ως μεταρρύθμιση, στην πραγματικότητα στοχεύει στη θεσμοθέτηση εξετάσεων τύπου Πανελλαδικών σε κάθε τάξη του Λυκείου. Δηλαδή, σε ένα καθεστώς «τριπλών Πανελλαδικών», όπου οι μαθητές θα ζουν μέσα σε μια μόνιμη εξεταστική πίεση.

Μια ακόμη φουρνιά μαθητών και μαθητριών προσέρχεται στις εξετάσεις υπό το καθεστώς της εξεταστικής λαιμητόμου της Τράπεζας Θεμάτων — ή καλύτερα της «Τράπεζας Θ(υ)μάτων».
Η Τράπεζα Θεμάτων δεν επιδέχεται «διορθώσεις» και εξωραϊσμούς. Κατασκευάστηκε για να λειτουργεί ως μηχανισμός αποκλεισμού των πιο αδύναμων μαθητών· εκείνων που αδυνατούν να αντεπεξέλθουν στον εξοντωτικό εξεταστικό μαραθώνιο και στο τεράστιο οικονομικό κόστος που συνεπάγεται για τις οικογένειές τους.

Κατασκευάστηκε για να εντατικοποιήσει τη μάθηση, να τη γδύσει από κάθε χαρά, δημιουργικότητα και ουσιαστικό περιεχόμενο για μαθητές και εκπαιδευτικούς, μετατρέποντάς τη σε μια στείρα και απωθητική διαδικασία. Μια ακόμη πόρτα που κλείνει.

Οι εξετάσεις δεν είναι ουδέτερες

Δεκάδες έρευνες και μελέτες έχουν δείξει ότι η σχολική επίδοση συνδέεται άμεσα με την κοινωνική προέλευση των μαθητών. Η παλιά αντίληψη που απέδιδε τη σχολική επιτυχία αποκλειστικά στις «έμφυτες ικανότητες» και τη σχολική αποτυχία στην έλλειψή τους έχει καταρρεύσει εδώ και δεκαετίες.

Η κοινωνική ανισότητα διαπερνά το σχολείο. Η σχολική επιτυχία ή αποτυχία δεν μπορεί να γίνει κατανοητή έξω από το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ζουν οι μαθητές.
Το σχολείο, αντιμετωπίζοντας όλους τους μαθητές ως τυπικά ίσους, ενώ στην πραγματικότητα ξεκινούν από εντελώς άνισες αφετηρίες, αναπαράγει και νομιμοποιεί τις κοινωνικές ανισότητες.

Ευνοεί εκείνους που διαθέτουν ήδη μορφωτικό και πολιτισμικό κεφάλαιο από το οικογενειακό τους περιβάλλον και σπρώχνει στο περιθώριο τα παιδιά των λαϊκών στρωμάτων, που κουβαλούν από την πρώτη στιγμή τις κοινωνικές και μορφωτικές ελλείψεις που παράγει η ίδια η ταξική κοινωνία.

Οι μαθητές που γεμίζουν τις λίστες των απορριφθέντων και των ανεξεταστέων προέρχονται, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, από οικογένειες φτωχές και μορφωτικά αποκλεισμένες.
Έτσι, οι εξετάσεις δεν λειτουργούν απλώς ως «έλεγχος γνώσεων». Αποτελούν μηχανισμό κοινωνικής επιλογής και αναπαραγωγής των ταξικών ανισοτήτων.
Τίποτα δεν είναι πιο άνισο από ένα σχολείο «ίσο» για παιδιά άνισα.

Το σχολείο στα μέτρα του φροντιστηρίου

Η Τράπεζα Θεμάτων, μέσα από το είδος και την «ποιότητα» των ερωτήσεων, επηρεάζει βαθιά τη μαθησιακή διαδικασία.

Υποβαθμίζει το «πώς» και το «γιατί», περιορίζει την κριτική σκέψη και προωθεί την αποστήθιση, τις έτοιμες φόρμες απάντησης και τη μηχανική εκπαίδευση. Οι ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής και η τυποποίηση της γνώσης ενισχύουν αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η φροντιστηριακή λογική αποκτά κυρίαρχο ρόλο μέσα στο ίδιο το σχολείο. Η εκπαιδευτική διαδικασία μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε τεχνική εκγύμναση για εξετάσεις.

«Καλό» Λύκειο αναγορεύεται πλέον εκείνο που μιμείται καλύτερα το φροντιστήριο: αυτό που καλουπώνει μαθητές, μεταφέρει αποσπασματικές πληροφορίες και παράγει εξεταστικά αποτελέσματα.

Η ουσιαστική γνώση, η δημιουργική αφομοίωση της ύλης και η κριτική σκέψη υποχωρούν μπροστά στην πίεση της βαθμοθηρίας.

Αξιολόγηση μέσω των επιδόσεων

Με την Τράπεζα Θεμάτων και το «Εθνικό Απολυτήριο», το Υπουργείο Παιδείας επιχειρεί σταδιακά να συνδέσει την αξιολόγηση εκπαιδευτικών και σχολικών μονάδων με τις επιδόσεις των μαθητών.

Η πολιτική ηγεσία γνωρίζει πολύ καλά ότι οι σχολικές επιδόσεις επηρεάζονται καθοριστικά από κοινωνικούς και ταξικούς παράγοντες. Ωστόσο, η στόχευση είναι αλλού: στη μεταφορά της ευθύνης στον εκπαιδευτικό.

Καλλιεργείται συστηματικά η αντίληψη ότι για κάθε «καλό» ή «κακό» που συμβαίνει στο σχολείο υπεύθυνος είναι ο δάσκαλος.

Έτσι, ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται εύκολα σε αποδιοπομπαίο τράγο για τη σχολική αποτυχία, τις κοινωνικές ανισότητες και τη συνολική κρίση της εκπαίδευσης.

Με αυτόν τον τρόπο διευκολύνεται η επιβολή αυταρχικών μορφών αξιολόγησης, εντατικοποίησης της εργασίας και αυστηρότερου διοικητικού ελέγχου.

Το σχολείο, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί ως εξεταστική μηχανή αποκλεισμού.
Η μόρφωση είναι κοινωνικό δικαίωμα — όχι προνόμιο για λίγους.

Εξεταστικός Γολγοθάς

Παρά τις δηλώσεις της υπουργού Παιδείας Σ. Ζαχαράκη με φόντο την ραγωδία των μαθητριών στην Ηλιούπολη ότι είναι «υπέρ της κατάργησης των Πανελλαδικών», η κεντρική γραμμή πλεύσης του υπουργείου Παιδείας είναι η έμφαση στις εξεταστικές δοκιμασίες που αφενός οδηγούν σε ένα «ξεκαθάρισμα» του μαθητικού πληθυσμού και αφετέρου απλώνουν την «σκιά της» στην ημερήσια διάταξη της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Για αυτό και με το «Εθνικό Απολυτήριο» που έχει εξαγγελθεί ο στόχος είναι να θεσπιστούν εξετάσεις με χαρακτηριστικά πανελληνίων σε κάθε τάξη, δηλαδή «τριπλές Πανελλήνιες»

Τη Δευτέρα 18 Μαΐου ξεκινούν οι προαγωγικές και απολυτήριες εξετάσεις στο Λύκειο, οι οποίες θα διαρκέσουν έως τις 12 Ιουνίου για τους μαθητές της Α΄ και Β΄ Λυκείου, ενώ για τους μαθητές της Γ΄ Λυκείου θα ολοκληρωθούν στις 25 Μαϊου.

Υπενθυμίζεται ότι οι Πανελλαδικές Εξετάσεις για τους μαθητές και μαθήτριες των ΓΕΛ έχουν προγραμματιστεί στις 29 Μαΐου εώς 12 Ιουνίου, ενώ για τους αποφοίτους των ΕΠΑΛ 30 -15 Ιουνίου. Τα Ειδικά Μαθήματα θα εξεταστούν 16-25 Ιουνίου.

Μια ακόμα φουρνιά των μαθητών των ΓΕΛ και των ΕΠΑΛ προσέρχεται στις εξετάσεις με εφαρμογή της εξεταστικής λαιμητόμου της Τράπεζας Θ(υ)μάτων. Η Τράπεζα Θεμάτων δε σηκώνει διόρθωση ή εξωραϊσμό. Έχει φτιαχτεί με στόχο να κρατήσει έξω από το σχολείο τους πιο αδύναμους μαθητές , όσους δεν μπορούν να ακολουθήσουν τον εξοντωτικό εξεταστικό μαραθώνιο και το κόστος που αυτός συνεπάγεται για τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς . Έχει φτιαχτεί για να εντατικοποιήσει τη μάθηση , να την γδύσει από κάθε ομορφιά και ευχαρίστηση για τον μαθητή και τον εκπαιδευτικό και να την κάνει στείρα και απωθητική. Έχει φτιαχτεί για να είναι μια ακόμη πόρτα που κλείνει.

Οι εξετάσεις δεν είναι «ουδέτερες» – Ο «μέγας μηχανισμός επιλογής»

Δεκάδες έρευνες και μελέτες έχουν δείξει ότι η σχολική επίδοση είναι συνάρτηση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών. Η παραδοσιακή αντίληψη που ερμήνευε τη σχολική επιτυχία με τις εγγενείς νοητικές ικανότητες και την αποτυχία με την απουσία τους, δέχτηκε συντριπτικά χτυπήματα στο επίπεδο της θεωρίας από δεκάδες αναλύσεις και έρευνες που απέδειξαν ότι η κοινωνική ανισότητα διευθύνει τη σχολική. Επομένως, η σχολική επιτυχία ή η αποτυχία δε γίνεται κατανοητή παρά μόνον εάν τη θεωρήσουμε ως ένα φαινόμενο κοινωνικά προσδιορισμένο.

Το σχολείο, καθώς απευθύνεται σ’ όλο το μαθητικό πληθυσμό με τον ίδιο τρόπο κι έχει από όλους τις ίδιες απαιτήσεις, αγνοώντας τις μορφωτικές ανισότητες, ενισχύει τα πλεονεκτήματα και ευνοεί όσους ήδη είναι ευνοημένοι, εκείνους δηλαδή που η κοινωνική τους προέλευση εφοδίασε με ανάλογη μορφωτική κληρονομιά. Οι μαθητές εκείνοι που πληθαίνουν τις «τάξεις» των απορριφθέντων και των ανεξεταστέων προέρχονται στη συντριπτική τους πλειοψηφία από γονείς αμόρφωτους και φτωχούς που «μεταφέρουν» βέβαια μαζί τους, στην πρώτη επαφή με το σχολείο, το μορφωτικό τους μειονέκτημα.

Και, γίνεται σαφές ότι το σχολείο, με το να αντιμετωπίζει όλους τους μαθητές, όσο άνισοι κι αν είναι μεταξύ τους, σαν ίσους ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις, οδηγείται στην πράξη να επικυρώσει με τo κύρος της εγκυρότητας του τις αρχικές ανισότητες. Στην πραγματικότητα, όμως, οι μηχανισμοί ελέγχου επίδοσης των μαθητών δεν αποβλέπουν απλώς στον έλεγχο γνώσεων, ικανοτήτων κ.α., αλλά παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διευρυμένη αναπαραγωγή των κοινωνικών τάξεων και ανισοτήτων.

Τίποτα δεν είναι πιο άνισο από ένα σχολείο «ίσο» για «παιδιά άνισα». Το σχολείο ευνοεί εκείνους που είναι ήδη ευνοημένοι, αποκλείει, απωθεί, απαξιώνει τους άλλους.

Παράλληλα η Τράπεζα Θεμάτων, δηλαδή το είδος και η «ποιότητα» των ερωτήσεων, μπορεί αθέατα να προσανατολίσει τη μαθησιακή διαδικασία σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις, να υποβαθμίσει το «πώς» και το «γιατί», να πριμοδοτήσει συγκεκριμένους τρόπους διδασκαλίας ή διαβάσματος. Στην κατεύθυνση αυτή προφανώς ριχνόταν λίπασμα και από τις ερωτήσεις τύπου πολλαπλής επιλογής κ.λπ.

Είναι σαφές ότι στο νέο περιβάλλον η φροντιστηριακή εκγύμναση κέρδιζε έδαφος ως «σώμα και πνεύμα» στο σχολείο, εκτρέποντας το εκπαιδευτικό έργο σε τεχνικές απομνημόνευσης πληροφοριών και όχι αναλυτική επεξεργασία της ύλης και δημιουργικής αφομοίωσης από τους μαθητές. Ειδικότερα, «καλό» Λύκειο θα αναγορεύεται αυτό που μιμείται καλύτερα το φροντιστήριο. Αυτό, δηλαδή, που καλουπώνει και παραδίδει αποσπασματικές γνώσεις χρήσιμες για τις εξετάσεις.

Αξιολόγηση με βάση τις επιδόσεις των μαθητών

Με την Τράπεζα Θεμάτων και τις «τριπλές πανελλήνιες» του «Εθνικού Απολυτηρίου» το Υπουργείο Παιδείας θα επιχειρήσει σταδιακά να αξιολογήσει τους εκπαιδευτικούς και τις σχολικές μονάδες με βάση τις επιδόσεις των μαθητών.

Είναι προφανές ότι η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας γνωρίζει πολύ καλά τις κοινωνικές παραμέτρους της σχολικής επίδοσης. Η στόχευση είναι αλλού και «φωτογραφίζει» κατευθείαν τον εκπαιδευτικό. Το ΥΠΑΙΘ θεωρεί κατάλληλο το χρόνο να προβάλει συστηματικά μια, έτσι κι αλλιώς, διαδεδομένη αντίληψη σύμφωνα με την οποία για ό,τι «καλό» ή «κακό» γίνεται στα σχολεία την ευθύνη την έχει ο εκπαιδευτικός. Μια τέτοια αντίληψη, όπως γίνεται φανερό, εναποθέτει μεγάλο φορτίο ευθύνης στους ώμους του δασκάλου και συνήθως, όταν τίθεται θέμα σχολικής αποτυχίας ή εκπαιδευτικής κρίσης, ο δάσκαλος είναι ο «αποδιοπομπαίος τράγος». Με αυτό τον τρόπο γίνεται ευκολότερη υπόθεση η επιβολή αυταρχικών μέτρων αξιολόγησης, εντατικοποίησης και διοικητικού ελέγχου.